H (Απόλυτη) Εκκλησία της Αγίας Τριάδος

(Εκκλησιολογική Προσέγγιση)

Του Πάτση Χρήστου, φιλολόγου του Εσπερινού Λυκείου Μύρινας.

Εισαγωγική σημείωση: Το κείμενο λόγω της ειδικής ορολογίας απευθύνεται περισσότερο στο θεολογικό αναγνωστικό κοινό. Ωστόσο, επειδή η «γλώσσα» της Θεολογίας  συμπεριλαμβάνει τον ανθρώπινο λόγο, καθένας μπορεί να βρει στοιχεία ενδιαφέροντος, κυρίως, του όρου «Εκκλησία».

Με αφορμή τον επικείμενο εορτασμό του Μητροπολιτικού Ναού μας, της Αγίας Τριάδος Μύρινας, και επειδή η γιορτή της Πεντηκοστής με τη συνακόλουθη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος εντοπίζει ιδρυτικά και εκκινεί το έργο της Εκκλησίας, αξίζει τον κόπο να αναλύσουμε ορισμένα στοιχεία από την εκτενή Εκκλησιολογία της Ανατολικής Ορθόδοξης Παράδοσης.

Σύμφωνα, λοιπόν, με την Ορθόδοξη Παράδοση, η πηγαία εκκίνηση της Εκκλησίας, η ίδια η οντότητα της, αλλά και η προοπτική της Βασιλείας ως πραγμάτωση των Εσχάτων συνυφαίνονται με το Μυστήριο του Θεού, ιδιαίτερα μάλιστα από την κοινωνία των Προσώπων της Αγίας Τριάδος. Με βάση το Τριαδικό δόγμα, το οποίο ερμηνεύεται με όρους που υπερβαίνουν τους κανόνες της τυπικής λογικής, ο Θεός δεν είναι ούτε αποκλειστικά ένα ούτε αποκλειστικά τρία, αλλά είναι ένα σε τρία Πρόσωπα. Είναι ένα και τρία, κάτι που υπερβαίνει και τη μονάδα και την τριάδα. Με ορολογία περισσότερο φιλοσοφική, θα έλεγε κάποιος ότι ο Θεός βρίσκεται σε απόλυτη ταυτότητα και ενότητα ως προς την ουσία Του και σε απόλυτη ετερότητα ως προς την τριαδικότητα, με την οποία εμφανίζονται τα Πρόσωπα Του. [1]

Κατά την Ορθόδοξη Θεολογία, το θέλημα του Θεού για την πραγμάτωση της Εκκλησίας συγκροτεί κοινή και ενιαία ενέργεια του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ένα θέλημα, πέραν οιασδήποτε αναγκαιότητας, απαύγασμα από την πληρότητα της αγάπης. Συνήθως, στη θεολογική γλώσσα αυτό διατυπώνεται ως «του Πατρός ευδοκούντος, του Υιού αυτουργούντος και του Αγίου Πνεύματος συνεργούντος». Πρόκειται δηλαδή, για την ελεύθερη από κάθε ανάγκη κοινή αγαπητική ευδοκία των Προσώπων της Αγίας Τριάδος για τη δημιουργία και την τελείωση των όντων. Αυτή η κίνηση του θεϊκού θελήματος ξεκινά ως από πηγή με την προκαταρκτική βουλή του Πατρός, ενεργείται διά του Υιού και τελειώνεται από το Άγιο Πνεύμα. Τα ομοούσια και ομοδύναμα Πρόσωπα της Αγίας Τριάδος, ενώ δεν αποχωρίζονται το έργο της θείας Οικονομίας αλλά ενεργούν μαζί, συμβάλλουν κατά ιδιάζοντες τρόπους, όπως αρμόζει σε ξεχωριστά Πρόσωπα. Για το λόγο αυτό η φανέρωση της Εκκλησίας συνιστά την πλήρη αποκάλυψη του Μυστηρίου της Αγίας Τριάδος.[2]

 Η Εκκλησία, και σωστά κατά την Παύλειο διατύπωση, πραγματώνεται ως Σώμα Χριστού. Από αυτή την άποψη μπορεί κάποιος να μιλήσει για έναν εκκλησιολογικό Χριστοκεντρισμό. Πράγματι, ο Υιός, ως Υπόσταση, κοινωνεί στο έργο της ενανθρώπησης με προσωπική ανάληψη του κτιστού (της φθαρτής ανθρώπινης φύσης), σημείο τομής σε ολόκληρη την Τριαδική Οικονομία. Με την ενανθρώπησή Του ο Υιός «Εκκλησίας σάρκα ανέλαβεν». Ο ένσαρκος Λόγος συμμετέχει πλέον και ενυπόστατα ως θεανθρώπινος Λόγος, και αυτή η ένωση κτιστού-ακτίστου αποκαλύπτει την Θεανθρώπινη φύση και δομή της Εκκλησίας. Στην ευχαριστιακή οντολογία της Εκκλησίας φανερώνεται η ουσία του χριστολογικού δόγματος σε όλη την παραδοξότητά του‧  χωρίς να αίρεται η ετερότητα ακτίστου- κτιστού υπάρχει η ένωση στον τέλειο βαθμό.  Οι δύο φύσεις του Χριστού ενωμένες στην μία Υπόσταση, ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως καί ἀχωρίστως, υποδηλώνουν με τον πιο εναργή τρόπο ότι  ο αιώνιος Υιός και Λόγος  της Αγίας Τριάδος κατέρχεται στην περιοχή του κτιστού για να αποτραπεί η «μοίρα» του κτιστού,  δηλαδή η πορεία προς την ανυπαρξία.  [3]   

Από την άλλη πλευρά, η Οικονομία του Αγίου Πνεύματος προβάλει το έργο Του ως Προσώπου του τριαδικού Θεού, έργο το οποίο δεν άρχεται, όπως εσφαλμένα θεωρούν ορισμένοι, από την Πεντηκοστή, αλλά είναι ήδη παρόν από τη στιγμή της δημιουργίας της Κτίσης και την εκκίνηση της Ιστορίας. Επειδή δεν σαρκώθηκε το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, χαρακτηρίζεται, συνήθως, ως άσαρκος Λόγος, Παρά τη μη ενσάρκωση Του καθίσταται ο κατ’ εξοχήν ζωοποιός φορέας, δηλαδή αυτός που χορηγεί, ως δοτήρας, όλο το πλήθος των χαρισμάτων και βεβαίως τις άκτιστες ενέργειες του Θεού προς την Κτίση. Σύνολη η εκκλησιαστική κοινότητα μέσα στην Κτίση, δημιουργώντας ιστορικό αποτέλεσμα θα ήταν απλά ένα ανθρώπινο κατόρθωμα. Η δύναμη του Αγίου Πνεύματος είναι αυτή που καθιστά την κοινότητα και την ιστορία, κοινωνία κατά χάρη. Ως τέτοια κοινωνία μπορεί να χαρακτηριστεί η μυστική ζωή της Εκκλησίας, της οποίας η προοπτική της θέωσης θα ήταν ανέφικτη χωρίς την προσωπική σφραγίδα του Πνεύματος, που όχι μόνον ενσωματώνει τα μέλη του Σώματος, αλλά τους προσδίδει και την προοπτική της τελείωσης. Ως Πνεύμα Άγιο δεν υπόκειται στους περιορισμούς του χώρου και του χρόνου και η ενοποιητική δύναμη Του φέρνει το παρελθόν, το παρόν και τα Έσχατα της Ιστορίας ενώπιον της προοπτικής να βρεθούν συνδαιτυμόνες του ανέσπερου Δείπνου της βασιλείας του Θεού. Η κεφαλαιώδους σημασία της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος στα μυστήρια της Εκκλησίας επεκτείνεται σε ολόκληρη τη λειτουργική και ασκητική διάσταση του χριστιανικού βίου.  Στη Θεία Ευχαριστία αλλά και στην ατελεύτητη Ευχαριστία και Αναφορά το Άγιο Πνεύμα οικοδομεί  τα μέλη του Σώματος ως κοινωνία αγάπης και ενότητας στο αρχέτυπο της αγαπητικής κοινωνίας της Αγίας Τριάδος.[4]

Η χριστιανική κοινότητα, δανειζόμενη τον όρο «Εκκλησία», και από την Πεντηκοστή έως σήμερα, έδειξε καταρχάς τη βούλησή της να διαπιστώσει ότι είναι κοινωνία προσώπων και επιπλέον ότι εκφράζει ένα βαθύτατα υπαρξιακό γεγονός, όχι απλά ένα οργανωτικό σχήμα προς λήψη θρησκευτικών αποφάσεων. Η έννοια της κοινωνίας, ως πυρήνα του εκκλησιαστικού γεγονότος, δείχνει ότι η Εκκλησία χωρίς να απεμπολεί την υπόστασή της ως Κοινωνία, θεωρείται το μυστήριο της χριστιανικής πίστης, το οποίο προϋποθέτει και τον μεταϊστορικό χαρακτήρα της (Βασιλεία του Θεού) για την πλήρη κατανόησή της. Υπογραμμίζεται με έμφαση ότι ή Εκκλησία είναι το Σώμα Χριστού και το πλήρωμα του Αγίου Πνεύματος. Αυτή η παραδοχή οδηγεί στη σκέψη ότι η χριστιανική Εκκλησία δεν μπορεί να νοηθεί απλά στη γήινη όψη της, χωρίς να απωλέσει την αληθινή φύση της. [5]

Η Εκκλησία δεν είναι μία καθαρά ανθρώπινη κοινωνία παρά το γεγονός ότι τα μέλη της ζουν εντός του κόσμου, με τον οποίο σχετίζονται, και εργάζονται για αυτόν. Αν παρακολουθήσει κάποιος τη φιλολογία των Κανόνων της Εκκλησίας, θα διαπιστώσει ότι η Εκκλησία, ως κοινωνία, κατέχει τη θέση μίας «ιδανικής κοινότητας». Μέσα σε αυτήν την ιδανική κοινότητα δεν υφίστανται δικαιώματα των ατόμων, αλλά καθένας εμπεριέχει τον γενικό σκοπό της κοινότητας. Είναι η μόνη κοινότητα όπου το ατομικό συμφέρον συμφωνεί με το συμφέρον του συνόλου, με τρόπο δια του οποίου η σχέση των ατόμων με το σύνολο δεν παραμένει άλυτο πρόβλημα, αλλά κατευθύνεται στον ύψιστο πόθο της ένωσης, ως προσώπων, με τον Χριστό. Η Εκκλησία, ως Σώμα Χριστού πορεύεται εντός της ιστορίας ενοποιητικά, αίροντας κάθε διάκριση, μονίμως, στη θεμελιώδη βάση της ευχαριστιακής κοινότητας. Η καθολικότητα της Εκκλησίας αφορά τον σύμπαντα κόσμο, την Κτίση και τον άνθρωπο, τον παρόντα και μέλλοντα αιώνα, τους ζώντες και κεκοιμημένους, τους αμαρτωλούς οι οποίοι αγωνίζονται, και τους Αγίους που έχουν φθάσει στην τελείωση.

Καλή Πεντηκοστή, καλή Φώτιση!

Πάτσης Χρήστος, MSc Φιλόλογος-Θεολόγος

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

[1] Τερέζη Χρ. «Η Ορθοδοξία και ο σεβασμός της ανθρώπινης προσωπικότητας», στο Η Ορθοδοξία ως Πολιτισμικό Επίτευγμα και τα Προβλήματα του Σύγχρονου Ανθρώπου, τόμος Β΄ (Πάτρα: ΕΑΠ 2002)

[2] Γιαγκάζογλου Στ. «Περί Εκκλησίας», στο Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α΄ (Πάτρα: ΕΑΠ 2002)

[3] Ματσούκα Ν., Δογματική και Συμβολική Θεολογία, τόμος. Β΄ (Θεσ/νίκη: 1985)

[4] Losky Vl., Η Μυστική Θεολογία της Ανατολικής Εκκλησίας, μεταφρ. Στ. Πλευράκη (Θεσ/νίκη: Εκκλησ. Ίδρυμα Ευαγγ. Μάρκος 2007).

[5] Zizioulas I., Being as Communion. Studies in Personhood and the Church, στο «St Vladimir΄s Seminary Press» (Crestwood New York 1997).