Το φρικτό τέλος του εθνομάρτυρα Αθανασίου Διάκου. Μαρτυρία για τον ενταφιασμό του Διάκου (αποκαλυπτικά έγγραφα)

* Του Αθανασίου Β. Ραούλη

Τρεις Έλληνες παρακολούθησαν κρυφά και με κίνδυνο της ζωής του την όλη διαδικασία του φρικτού θανάτου του εθνομάρτυρα όπως διέδωσαν προφορικά οι απόγονοί τους κατόπιν διασταυρωμένων μαρτυριών. Μετά τη σύλληψη του Διάκου στη Δαμάστα τον έφεραν τραυματισμένο στη Λαμία, οδηγώντας τον από τη νότια είσοδο που περνούσε δίπλα από το Γολγοθά (όπως έλεγαν το ξεκομμένο Λόφο όπου σήμερα είναι το κτήριο του Ορφανοτροφείου Αρρένων) και από την οδό Σατωβριάνδου (σήμερα) τον έκλεισαν μέσα σ’ ένα παλιό χάνι όπου σήμερα έχει ανεγερθεί το Λαογραφικό Μουσείο.Τρεις Τούρκοι τον έδεσαν με σκοινιά σ’ ένα παχνί και έφυγαν.Ο Διάκος πονούσε πολύ από τα τραύματά του και φαινόταν ταλαιπωρημένος.

η αυθεντικη πιστόλα του Αθ.Διακού

Ξαφνικά μπαίνουν μέσα ο Ομέρ Βρυώνης και ο Χαλήλ Μπέης.Είχε νυχτώσει πια και οι τρεις Έλληνες απ’ τις αναλαμπές των δαυλών ξεχώριζαν την αγριότητα του Χαλήλ που φώναζε και χειρονομούσε ενώ ο Διάκος τους αντιμετώπιζε ατάραχα. Μιλούσαν αρκετή ώρα μεταξύ τους ο Ομέρ Βρυώνης και ο Χαλήλ παρουσία του επικεφαλής της Φρουράς και στη συνέχεια ο Ομέρ Βρυώνης έφυγε αφού έριξε μια περιφρονητική ματιά στο Διάκο. Τρεις Τούρκοι άναψαν φωτιά έξω σε μια άκρη. Πάνω της έβαλαν μια σιδηροστιά κι ένα μεγάλο χάλκινο κακάβι γεμίζοντάς το με λάδι που έφεραν σ’ ένα γκιούμι. Αμέσως υποπτεύτηκαν τα χειρότερα. Ο Χαλήλ με τον επικεφαλής κάθισαν το Διάκο δεμένος όπως ήταν σ’ ένα παλιό ξύλινο σκαμνί ώστε να κρέμονται τα πόδια του. Αναλογίστηκαν τι θέλουν να τον κάνουν. Κάθε φορά που τον ρωτούσαν κάτι και αυτός επίμονα κουνούσε το κεφάλι του αρνητικά τού έμπηγαν μυτερά καρφιά στις πατούσες των ποδιών του και αυτός αναταραζόταν από τον πόνο. Οι βασανιστές του παίρνοντας απ’ το κακάβι καυτό λάδι το έριχναν βασανιστικά στα πόδια του… Αφού είδαν πως δεν αντιδρούσε έντονα άφησαν τα πόδια και έσκισαν γιλέκο και πουκαμίσα που φορούσε ρίχνοντάς τον καυτό λάδι στα χέρια,στο στήθος και στην πλάτη του με αργές κινήσεις. Βουβά οδυρόταν ο Διάκος, χωρίς να βγάλει μιλιά απ’ το στόμα του. Κι όσο δεν μιλούσε, τόσο αγρίευαν περισσότερο οι βασανιστές του. Είχαν όμως εντολή μόνο να τον βασανίσουν χωρίς να πεθάνει. Έτσι συνέχιζαν…

Το σώμα του Διάκου άρχισε να νεκρώνεται. Είδαν τους βασανιστές να παίρνουν στα χέρια τους τα καρφιά που είχαν και έσπαζαν τις φούσκες που δημιουργούνταν στο δέρμα απ’ το καυτό λάδι. Αποκαμωμένοι όμως και οι ίδιοι , που δεν άλλαξαν βάρδια όλη τη νύχτα,σταμάτησαν. Πριν ξημερώσει οι τρεις παρατηρητές για να μη γίνουν αντιληπτοί, έφυγαν με προφυλάξεις, κατευθυνόμενοι προς το βορεινό μέρος του ρέματος. Κι όταν πια ο ήλιος είχε ανέβη ψηλά, έλυσαν το Διάκο και σέρνοντάς τον τον έβγαλαν έξω χωρίς όμως να δείχνει πως καταλαβαίνει. Όσοι είχαν την ευκαιρία να τον δουν το απόγευμα που τον είχαν φέρει, τώρα βλέποντάς τον δεν τον αναγνώριζαν, χωρίς να ξέρουν τι ακριβώς είχε συμβεί. Το μόνο που έβλεπαν ήταν τα κακοποιημένα ρούχα του. Αφού τον έσειραν τον πέρασαν πέρα από το ρέμα όπου ετοίμαζαν το στήσιμο της… ψησταριάς! Κόσμος πολύς είχε συγκεντρωθεί γύρω εκεί με την άδεια του Χαλήλ Μπέη για να βλέπει ο κόσμος τι θα έκαναν στο Διάκο, ώστε να φοβηθεί και να μην επιχειρήσει κανένας άλλος να πράξει το ίδιο, πράγμα που πέτυχε. Μέσα στο πλήθος που παρακολουθούσε με αγωνία, ξε-χώρισε μια κάπως ηλικιωμένη γυναίκα. Ήταν η δόλια μάνα του Διάκου, που είχε μάθει τη σύλληψη του γιου της και ολονυχτίς πεζοπορώντας είχε φτάσει στη Λαμία όπου δεν περίμενε να δει το σπλάγχνο της έτσι.

Για μια στιγμή βουβάθηκαν όλοι βλέποντας να φτάνει εκεί ο γύφτος δήμιος, ονόματι Αλεξίου, που κρατούσε ένα σουβλί και αμέσως κατάλαβαν τι επρόκειτο να γίνει. Αυτός έτρεμε απ’ το φόβο του, γιατί είχε αυστηρή εντολή να μην του πεθάνει ο Διάκος, όταν θα τον σούβλιζε. Έτσι άρχισε το τελευταίο πια μαρτύριο.Τον έδεσαν ανάσκελα σ’ ένα σαμάρι με τα πόδια του ανοιχτά ενώ ο δήμιος έχωνε την πολύ καλά λεπτισμένη άκρη του σουβλιού ξεκινώντας απ’ τη βουβωνική χώρα και προχωρούσε προς τα επάνω περνώντας το σουβλί κάτω από το δέρμα μέχρι που το έβγαλε πάνω στην πλάτη του λίγο κάτω απ’ το δεξί του αυτί. Από κάποιες μικροκινήσεις που έκανε ο Διάκος κάθε φορά που έσπρωχνε το σουβλί προς τα επάνω ο δήμιος, έδειχνε πως ήταν ακόμα ζωντανός. Μόλις τελείωσε ο γύφτος όρμησαν Τούρκοι με σκοινιά που έδεσαν το σώμα γύρω στο σουβλί για να μη σπάσει το δέρμα και τον ακούμπησαν όρθιο με το σουβλί σ’ ένα δέντρο. Ενώ συγύριζαν τη φωτιά ξαφνικά εμφανίστηκε ένας Τούρκος καβάλα στο ψαρί του άλογο μπροστά στο σουβλισμένο Διάκο που με τη διμούτσουνη κουμπούρα τού έριξε δυο κουμπουριές που βρήκαν κατάστηθα το Διάκο και χάθηκε στην ανηφόρα. Ο Χαλήλ Μπέης το είδε και άφρισε απ’ το θυμό του και έδωσε εντολή να βάλουν το Διάκο πάνω στη φωτιά και να τον γυρίσουν λίγο!

Ο κόσμος που παρακολουθούσε αυτή την κτηνωδία έμεινε άφωνος. Στη συνέχεια ο Χαλήλ οργισμένος και ανικανοποίητος έδωσε εντολή να πάρουν έτσι με το σουβλί το νεκρό το Διάκο και να τον πετάξουν στην άκρη του ρέματος, ανατολικά από το χάνι που τον είχαν, εκεί όπου πέταγαν τις κοπριές των αλόγων που είχαν στους στάβλους. Εκεί άφησαν το νεκρό ξεσκέπαστο,άταφο σχεδόν τρειςημέρεςφρουρούμενο. Την τρίτη ημέρα αποχώρησαν οι φρουροί, αφου άρχισε να μυρίζει, οπότε κάποιοι χριστιανοί βρήκαν ευκαρία που περίμεναν και είχαν προετοιμάσει έναν λάκκο εκεί ακριβώς που σήμερα είναι ο τάφος του. Πήγαν τού έβγαλαν το σουβλί, τον καθάρισαν λίγο και τον έθαψαν χωρίς να βάλουν σταυρό από φόβο.

Αργότερα περί το 1860 ο συνταγματάρχης Ρούβαλης που είχε έρθει από την Καλαμάτα με μετάθεση στη Λαμία και είχε πληροφορηθεί πού περίπου είχαν θάψει το Διάκο έκανε έρευνες και βρήκε το σκελετό του διαλυμένο. Μάζεψαν τα κόκαλα σ’ ένα ξύλινο κουτί και το έθαψαν στο ίδιο σημείο τοποθετώντας πάνω μερικές πέτρες και έναν σταυρό με το όνομά του. Τέλος στις αρχές του 1900 η Λαμία τίμησε το Διάκο όπως έπρεπε με έναν υπέρλαμπρο ανδριάντα στην πλατεία Διάκου με αποκαλυπτήρια επίσημα παρουσία του Βασιλέως Γεωργίου Α’ , της βασιλικής οικογένειας, υπουργών, στρατιωτικών και άλλων επισήμων στις 23 Απριλίου 1903.

*Ο Αθανάσιος Ραούλης είναι εκπαιδευτικός, οικονομολόγος, τ. περιφερειακός δ/ντής Α/θμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης Θεσσαλίας

Ελάχιστες και συγκεχυμένες ήταν οι πληροφορίες, που είχαμε μέχρι τώρα, σχετικά με την τύχη του σώματος του μάρτυρα της ελευθερίας Αθανασίου Διάκου. Σύμφωνα με μια άποψη, επειδή το καρφωμένο στη σούβλα σώμα του Διάκου και τα κομμένα κεφάλια των συμπολεμιστών του, τα οποία είχαν τοποθετηθεί πάνω στην κοπριά ολόγυρα απ’ το Διάκο, είχαν αρχίσει να μυρίζουν, αφού ήταν εκτεθειμένα για έξι μέρες, οι Τούρκοι αγγάρεψαν τους Λαμιώτες Κεφάλα και Φαραδήμο να ρίξουν το πτώμα του Διάκου και τα κομμένα κεφάλια στο διπλανό ρέμα (Σκατόρεμα) και να τα σκεπάσουν με κοπριές.

 Σύμφωνα με μία παράδοση, την οποία παραθέτει ο Λάππας (ό. π. 150 κ.ε.), το πτώμα του Διάκου το ξέχωσε την άλλη νύχτα κάποιος Έλληνας Λαμιώτης, το έπλυνε, το σαβάνωσε και το έθαψε έ­ξω από κάποιο ερημοκκλήσι στη Λαμία. Όμως, σύμφωνα με τα γραφόμενα του Θ. Λάσκαρη, «ότε η Ελλάς έγινεν ελεύθερον βασίλειον το μέρος ηρευνήθη, αλλ’ ου­δέν ίχνος ανευρέθη».

 Ο Λάππας (ό. π. 151) πιστεύει ότι η ταφή έγινε στο Σκατόρεμα κι ότι τα οστά του Διάκου χάθηκαν για πάντα.

Στο παραπάνω πρόβλημα ρίχνει αρκετό φως ένα έγγραφο του αγωνιστή Πα­ναγιώτη Σκόρδη απ’ τη Βέρβενα της Αρκαδίας.

 Στο έγγραφο αυτό, το οποίο απευ­θύνεται «Προς την επί των θυσιών και αγώνων εξεταστικήν επιτροπήν», με ημε­ρομηνία 10 Αυγούστου 1846, ανάμεσα στ’ άλλα αναφέρεται ότι μετά το μαρτυρι­κό θάνατο του Διάκου, ο Σκόρδης αγόρασε απ’ τους Τούρκους το σώμα του και το ενταφίασε μαζί με τα εκατόν τριάντα κεφάλια των Ελλήνων που θυσιάσθηκαν στην Αλαμάνα.

Ο Σκόρδης δεν αναφέρει σε ποιο σημείο έγινε η ταφή, σημειώνει όμως ότι έγινε «μ’ όλην την μεγαλοπρέπειαν» κι ότι δαπάνησε για την εξαγορά και την ταφή, καθώς και για την εξαγορά είκοσι τεσσάρων Ελλήνων αιχμαλώ­των, πέντε χιλιάδες γρόσια.

Εκτός απ’ τη μαρτυρία για την τύχη του σώματος του Διάκου, σημαντική εί­ναι η έμμεση πληροφορία ότι στη μάχη της Αλαμάνας θυσιάσθηκαν συνολικά ε­κατόν τριάντα Έλληνες, τα κεφάλια των οποίων ενταφιάσθηκαν μαζί με το Διά­κο. Στο ίδιο έγγραφο υπάρχουν διαφωτιστικές πληροφορίες για την πολιορκία της Λιβαδειάς απ’ τους Τούρκους, για τους Σουλιώτες, τον Οδ. Ανδρούτσο, τον Χρ. Παλάσκα κ.ά.

Ο Σκόρδης είχε τη δυνατότητα να εξαγοράσει και να θάψει το σώμα του Διάκου και τα κομμένα κεφάλια των συμπολεμιστών του, γιατί ήταν γραμματέας του Ομέρ Βρυώνη. Οι μαρτυρίες του Σκόρδη πρέπει να θεωρηθούν έγκυρες γιατί ήταν αξιόπιστο πρόσωπο, όπως φαίνεται κι απ’ το πιστοποιητικό του Παν. Ζαφειρόπουπου, ο οποίος διασταύρωσε τις πληροφορίες που είχε. Ο Σκόρδης ήταν μυη­μένος στη Φιλική Εταιρεία, κι αργότερα, όταν ήρθε στην Αρκαδία, η Πελοποννη­σιακή Γερουσία τον διόρισε υπασπιστή του Παν. Ζαφειρόπουλου. Για ένα μέρος των δραστηριοτήτων του στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα, ο Σκόρδης επικαλείται τη μαρτυρία των προκρίτων της Λιβαδειάς Νικόλαου και λάμπρος Νάκου.

Η μαρτυρία του Σκόρδη, ότι δηλαδή ο Διάκος θάφθηκε κανονικά μαζί με τα εκατόν τριάντα κεφάλια των συμπολεμιστών του, δίνει τη δυνατότητα της ταύτισης των οστών του Διάκου σε μελλοντική ανεύρεση τους. Ο ομαδικός αυτός τάφος θα πρέπει να αναζητηθεί, πιστεύω, στο τότε χριστιανικό νεκροταφείο της Λαμίας. 

Παραθέτω εδώ το έγγραφο σε μεταγραφή, διατηρώντας την ορθογραφία του:

«Προς την επί των θυσιών και αγώνων εξεταστικήν επιτροπήν.

Ο υπογεγραμμένος είμαι εκ τον χωρίου Βερδαίνων της επαρχίας αγίου Πέ­τρου αγωνιστής εις τον υπέρ ανεξαρτησίας της πατρίδος Ιερόν πόλεμον, και από εκείνους όπου υπηρέτησα την πατρίδα εξωτερικός και εσωτερικώς.

Πριν του Ιερού αγώνος ήμουν εις τον ομέρ πασιά βερβεριόνη ένας των Γραμματέων αυτού, ήμουν ορκισμένος εις την Ιεράν Εταιρίαν της Πατρίδος, και άμα επολιορκήθη ο Αλί πασάς εδιετάχθην από τη συναδελφή να διαμένω εις την υπηρεσίαν του ομερπασιά και συνδράμω, καθάς οδηγίας έλαβον παρά τους εταιρικούς συναδέλφους, και ειδοποιώ αυτούς τα στρατηγήματα των πασιάδων.

Και πρώτον ειδοποίησα τους Σουλιώτας αφού εκήρυξαν τον πόλεμον, και εξαπέστειλα  εις αυτούς τρία φορτία πολεμοφόδια μέσον του  επισκόπου  Άρτης.

Ελευθέρωσα από την φυλακήν ένα κελαρίτη Τασούλια χρισικόν του Μουχτάρ πασά.

Τον Γεώργιον Τουρτούρην ομοίως ελευθέρωσα από τον θάνατον και την φυ­λακήν, μάρτυρας είναι η οικογένεια αυτού.

Τον μακαρίτην Χρήστον Μπαλάσκα έχων εις την φυλακήν ο Ισμαήλ πασιάς και τον ελευθέρωσα και χρήματα αρκετά τον εβοήθησα αυτόν τε και την φαμελείαν του μάρτυρας έχω την ιδίαν Σύζυγόν του κυρίαν Παλάσχα.

Εκστράτευσεν ο Ομέρ πασιάς δια την πελοπόννησον και φθάσας εις το Δερβένι Φούρκα με τα στρατεύματα του δεν έλειψα να ειδοποιώ τα Ελληνικά Στρατεύματα και αυτόν τον μακαρίτην Διάκον όλα τα Στρατηγήματα τον Ομέρ πασιά, και αφού εσυλήφθη ο Μακαρίτης Διάκος, και εθανατώθη με τον αισχρότατον θάνατον, αγόρασα το σώμα του και το ενταφίασα μ’ όλην την μεγαλοπρέπειαν, ομού με εκατόν τριάκοντα κεφάλας θυσιασθέντας εις τον πόλεμον τον Διάκου, και εικοσιτέσσαρους χριστιανούς ηλευθέρωσα από τον θάνατον όπου είχον συληφθή αιχμάλωτοι, υπέρ τας πέντε χιλιάδας γρόσια εδαπάνησα εις την θανήν του Διάκου και εις τας εκατόν τριάντα κεφάλας και είκοσι τεσσάρων αιχμαλώτων.

Αφού επροχωρήσαμεν εις τας επαρχίας Λεβαδίας, Σάλονα, Μπουτουνίτσα, Ταλάντι, θύδας, και Εύρυπον, ειδοποιούσα καθεκάστην τους αδελφούς χριστια­νούς και τα ελληνικά Στρατεύματα όλα τα σχέδια του ομερπασιά, δια τα οποία μαρτυρεί όλη αυτή η επαρχία και ο κύριος Λάμπρος Νάκος νυν Γερουσιαστής.

Ελευθέρωσα μίαν γυναίκα με δυο παιδιά από το χωρίον δαβλάνη με πεντακόσια γρόσια αγοράν.

Δεκατέσσαρας ψυχάς ελευθέρωσα από Τουρκοχώρι και βελιτζώτη με δυο και ήμισυ χιλιάδες γρόσια αγοράν. Ένα κοράσιον από Ταλάντη με δυο χιλιά­δες γρόσια, ένα παιδί από σούρπη με τριακόσια γρόσια.

Τους εγκλείστους εις το φρούριον Λεβαδίας χριστιανούς, αφού ηθέλησαν να παραδοθούν, ειδοποίησα προς αυτόν τον σκοπόν τον πασιά όπου ήθελε τους κάμει σφάγιον, δεν επαραδόθησαν και διοργάνωσα την νύκτα εκείνην και τους ο­δήγησα να φύγουν από δρόμον τον οποίον προετοίμασα, και αναχώρησαν αβλαβώς εξών των αδυνάτων και ασθενών, και ο Γέρων Νικόλαος Νάκος προς τον ο­ποίον έδωσα την μεγαλυτέραν συνδρομήν και βοήθειαν μαρτυρεί δε όλη επαρχία Λεβαδίας περί αυτών, και ο κύριος Λάμπρος Νάκος, εις την περίστασιν ταύτην και εις τα χωρία Λεβαδίας, και εις τον βάλτον εδαπάνησα αρκετά χρήματα, τα οποία γνωρίζει ο κύριος Λάμπρος Νάκος, ο ιατρός Σπειρίδων Καλογερόπουλος γνωρίζει όσα έκαμον εις Θήβας και Εύριπον προς όφελος των ομογενών.

Παραλείπω όσα έπραξα προς βοήθειαν των αδελφών χριστιανών όπου ήταν κλεισμένοι εις τον προφήτην Ηλίαν της Θήβας, και ελευθέρωσα αυτούς από πυρ και τον σίδηρον.

Δια τον Χρήστον Μπαλάσκα ήμουν εγγυητής εις τον ομέρ πασιά και αφού εσυνενοήθη ο Μπαλάσκας με τον Οδισέα να ενωθούν και κτιπήσουν τους εχθρούς με ειδοποίησαν και ανεχώρησα από τον πασιά και ενώθην με τα ελληνικά Στρατεύματα, και εκτιπήσαμεν τα εχθρικά Στρατεύματα  και εδιαλύθη μετου πολύ η εκστρατεία τον ομερπασιά, παραλοίπω όσα εδαπάνησα εις απελευθέρωσιν ομογε­νών εις τα μέρη εκείνα.

Απήλθον εις Πελοπόννησον και ενώθην με τα επαρχιακά Στρατεύματα της επαρχίας Αγίου Πέτρου εις την πολιορκίαν Τριπόλεως μέχρι της αλώσεως αυ­τής, και τας μετά ταύτα θυσίας και εκδουλεύσεις μου μαρτυρεί το εσώκλειστον αποδεικτικόν του οπλαρχηγού της επαρχίας.

Τα πρωτότυπα αποδεικτικά παρεδόθησαν εις το επαρχείον Κυνουρίας κατά το 1834, τα δε αντίγραφα κατά το 1836 εις την εν Αθήναις Στρατιωτικήν επιτροπήν δύναται δε η επιτροπή να πορισθή και εξ ιδίας αντιλήψεως, εκ των υ­παρχόντων μελών και εξ άλλων περιστάσεων περί της αληθείας των εκτεθέντων, και τέλος εκ του πιστοποιητικού του υπάρξαντος αρχηγού της επαρχίας Παναγιώτου Ζαφυροπούλου.

Παρακαλώ όθεν την επιτροπήν ταύτην ίνα ενδώση εις τας αιτήσεις μου ταύτας και αποδώση δικαιοσύνην εις άνθρωπο θυσιάσαντα τα πάντα και τραυματισμένον περικυκλούμενον ήδη από πολυαρίθμου αδυνάτου οικογενείας, και δια να μην μείνη μετά τον εγγίζοντα θάνατον του εκτεθειμένη εις την ανάγκην και απορίαν.

Εν Αγίω Ιωάννη την 10 Αυγούστου 1846

Ευπειθέστατος Δημότης θυρέας

Παναγιώτης Σκόρδης

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΦΑΚΛΑΡΗ

του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

ΜΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΝΤΑΦΙΑΣΜO ΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΚΟΥ

Αποκαλυπτικά έγγραφα

πηγές: Φθιωτικά Χρονικά 1987, σσ. 85-88. από το αρχείο του kaliterilamia.gr